1941-1945 воясыс пыр лоасныс Россияын олысьяслöн сьöлэмъясын. Тайö воясас мунӧс Айму дорйöм Ыджыд тыш. Тайö тыш вылэ мунӧныс быд СССРса семьяысь мужик рэд. Ныа мунӧныс мед дорйыны чужан мусэ, мед челядьлы козьнооны югыд енэж. Фашистъяс уськедчисныс миян вылэ лöддза-номъя (июнь) тöлысся 22-öд лунэ 1941 воын. Миян поотэм солдатъяс шедöдӧсныс вермемсэ ода-кара (май) тöлысся 9-öд лунэ 1945 воын. Тайö тышыс мунӧс 1418 лун.
1941-öд вося вöльгым (ноябрь) тöлысьын тшöктӧсныс чукартны Гöрд армиялы 10 000 кöр. Кöръясыскед тшöтш тшöктӧсныс сетны слэя кöрвидзысьясэс, бур дадьяс да колана кэлуйсö. 1942-öд во заводитчыг кежас тшöктӧсныс Ненеч округысь сетны 600 кöрвидзысь, 7 000 кöр да 200 дадь. Кöръяссэ корисныс тшöтш тышкасьны вöрöгъяскэд. Йöзсэ да кöръяссэ чукартӧсныс зэй эддьö. Фронт вылэ Ненеч округысь мунӧныс сизим поотэм кöр эшелон, кытэн вöлӧ 7 000 кöр.
1941-öд вося кöдьыдысь-кöдьыд тöлын öшим тöлысьын кöр эшелонъяс мöдöдчисныс Архангельсклань. Аскедныс нуисныс чомъяс, пачьяс, сёян да шоныд паськэм. Кивуз кöдьыдыс сертиыс мунӧсныс зэй ньöж. 10-15 километраэн луннас. 1942-öд вося урасьöм тöлысьын воисныс Архангельске. Рака тöлысь кежэ аркмедӧсныс кöрса-лыжнэй батальонъяс. Сэтче пырисныс Ненеч округысь да Коми муысь кöръяс смел кöрвидзысьяскэд. Кöр батальонъяс мунӧныс Карельскэй фронт вылö. Сэтöн аркмöдӧсныс витöд да квайтöд кöрса-лыжнэй ударнэй бригадаяс. Тайö кадсяньыс войвыы сюра пемöсъяс кучисныс тышкасьны вöрöгъяскэд, ортсооны матысмöдны Вермем лун.
Кöръяс вылын ноолӧсныс грузъяс, патронъяс. Кор лымйыс тыртӧс туяссэ, сэк му кузя вермисныс ветлыны куш только сюра пемöсъяс вылын. Кöръяс вылын госпитале нуöдӧсныс доймэм солдатъяссэ. Висьталöныс, мый ранитчема мортыс эдде кынме. Сэк кöрвидзысьяс гартӧсныс салдатсэ кöр вольö да нуэдӧсныс бурдöдчыны.
Ыджыд тыш вылын войвыыса кöръясыс вöрöглы из тыдооныс. Нылы вурисныс еджыд маскхалатъяс. Маскхалатъясыс дебисныс сюра пемöсъяссэ небыд лым костын. Медчасэ кöръяс ветлӧсныс войын. Фронтовикъяс вистоолӧсныс, мый кöрвидзысьяслэн медбур ёртныс вэлӧныс пемыд вой да челик туй. Фашистъяслэн вöлӧныс бур вына ыджыд машинаяс, но и ныа из вермыныс мунны челик кузя, а дзоля кöр ветлӧс быдлатӧ.
Кöръяс вылын ветлӧсныс и разведкаэ. 1942-öд воын войся разведка дырйи кöрса-лыжнэй батальон бырöдӧс фашистъяслысь Петсамо аэродром. Тайö лоис зэй нималана подвигöн кöра батальонъяслэн.
Фронтовикъяслэн казьтылöмъяс
Кипиево сиктысь Иван Иванович Чупров висьтоолэма: «Кöр додъясэн нуалӧм миномётъяс, патронъяс, сёян, шоныд пась кöм. А корке кымынке дадьясэн нуалӧм «Катюша» миномёт».
Николай Антипович Рочев, код чужлэма сӧдь же Кипиево сиктын, казьтылöма: «Фашист лётчикъяс зэй радейтӧсныс кыедчыны кöра додъяс бöрсянь. Кöрвидзысьясыс асылэдьыс из ке эшты мунны базаöдьыс, дебсис ягын либэ берег дорын. Частэ вööлӧ сӧдь, мый немеч лётчикыс лыйлӧс став кöрсэ».
Фёдор Чупров, Гамысь, висьтоолэма: «1942-1944» воясын кöкъямысысь ветлӧ разведкаö. Ветлӧм и тööнас, и гожэмын. 1943 вося öшим (декабрь) тöлысьын кöръясэн мунӧм 250 километра. Кöръясыс и кöрвидзысьяс вöлӧныс масхалатаэсь. Бэр туй вылас гранатаясэн шыблалӧм вöрöглысь опорнэй пунктсэ. Пленэ босьтӧм кык немечес. Разведкаын коркö кокам ранитӧсныс, но ёртъс ортсалӧс ныс да кыскисныс менэ».
Война вылын ыджыд сьöлэмен тышкасисныс войвыса кöръяс. Ныа из поныс ни лымйысь, ни лёк туйысь. Кöръяс ноолэдлӧсныс солдатъяссэ войнас разведкаэ, кыскалӧсныс колана сьöкыдтор. Сюра ёртъяс тышкасисныс фронт вылын йöзыскед этмоз.
Наръян-Марын медмича памятникыс сулалэ кар шöрас. Сыйö восьтӧсныс 2012 воын 23 лунэ урасьöм (февраль) тöлысьö. Сэтöн петкедлöма пищаля кöрвидзысь, кöр, пон да войвыы шондӧ. Паметниксэ суутэдöмаэсь кöра батальонъяслы, кодъяс тышкасьöмаэсь Айму доръян тыш дырйи. Паметниксэ сутэдöмаэсь, медум никод из вунэд кöр видзысьяслысь пайсэ ыджыд Вермöмын.
Сизим кöр
1947 вося лöдза-номъя тöлысьын яранъяс казялӧсныс, мый медвылыс мыльк вылас сулалöныс сизим кöр. Тайö вöлӧныс медча вына кöръяс, кодъяс квайт во сайын мунӧсныс война вылэ. Сизим сюрс кöрысь воисныс только сизимэн. Локтӧсныс вынаджыкъясыс. Ныа мунӧныс некымын сюрс километра, мунӧныс сиктъяс да вэлöсьтъяс дортӧ. А энӧ сулалöныс медыджыд мыльк вылын и видедӧсныс асланыс чужанӧн вылэ. Ныа бэрдӧсныс топ мортъяс. И йöзыс видедӧсныс ны вылэ да баражэ бэрдӧсныс. Тайö вэлӧс курыд шудлэн синва.
Материалыс лэсьöдэма Коми кыы учебник сьöртӧ.
